جواب ، ظاهر است كه حسن و حسين عليهما السّلام و محمد حنفيه و عبد اللّه عباس و عبد اللّه جعفر و جابر بن عبد اللّه انصارى رضى اللّه عنهم و غير ايشان تعظيم معاويه كردندى جهت تقيه و اين معنى دال نيست بر امامت معاويه حال على عليه السّلام همچنين بود با ايشان . چون نوبت به على رسيد به قول او بسيارى از احكام ايشان تغيير كرد و آنچه مقدور نمىشد رها مىكرد چنان كه نوافل رمضان را به جماعت كردن مانع شد به جمع فغان برآوردند و تشنيع آغاز كردند و به آواز بلند گفتند كه ( وا عمراه نهينا عن سنة عمر ) بدعت را سنت شمردند . و على عليه السّلام گفت : لو تشبثت قدماى لغيرت امورا كثيرة « 1 » . يعنى اگر پايهاى من محكم گردد تغيير دهم كارهاى بسيار را . و همچنين گفت : فان يتحرمنا محن البلوى احملهم من الحق محضة ، و ان يكن الاخرى فلا يذهب نفسك عليهم حسرات و لا تأس على القوم الفاسقين « 2 » . اگر درگذرد از ما بر محنتهاى بلاها بر نشانم ايشان را بر محض حق و اگر نباشد بايد نرود از نفس تو حسرتها بر ايشان از اين اخبار معلوم مىشود كه او متمكن نبود از انفاذ حكم . و دليل روشن‌تر از اين روايت خاص و عام است كه على عليه السّلام گفت : و اللّه لو ثنيت لى الوسادة و جلست عليها ، لحكمت بين اهل التورية بتوراتهم ، و بين اهل الانجيل بانجيلهم و بين اهل الزبور بزبورهم ، و بين اهل الفرقان بفرقانهم ، حتى يزهد كل اهل الكتاب من هذا الكتب ، و يقول يا رب ان عليا قضى فى هذا بقضائك « 3 » . گفت به خدا كه اگر بالش بنهند و من بر آن بنشينم هرآينه حكم كنم در ميان اهل تورية بتورية ايشان و در ميان اهل انجيل به انجيل ايشان و در ميان اهل زبور به زبور ايشان و ميان اهل فرقان به فرقان ايشان تا زاهد شود اهل هر كتابى از اين كتب و گفت پروردگارا به درستى كه على حكم كرد در اين باب به حكم تو از اينجا معلوم شد كه او بر تنفيذ احكام شرعيه متمكن نبود بدين سبب به نواب و قضاة گفتى « اقضوا بما كنتم تقضون حتى يكون الناس جماعة او اموت كما مات اصحابى » « 4 » .

--> ( 1 ) - نهج البلاغه قصال 272 با اختلاف . ( 2 ) - نهج البلاغه خطبه 162 . . . فان ترتفع عنا و عنهم محن البلوى . ( 3 ) - ارشاد مفيد 1 / 35 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد 20 / 442 و مناقب ابن شهر آشوب 2 / 47 . ( 4 ) - شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد 14 / 238 ، و در الغارات و شرح نهج البلاغه 19 / 97 با اندكى